Avokat Shpetim R. Mehmeti
Shpetim R. Mehmeti & Associates L.L.C. – Prishtinë
Humbja e një anëtari të familjes në një aksident trafiku është një nga ngjarjet më të rënda me të cilat mund të përballet një familje. Përveç dhimbjes së shkaktuar nga humbja e personit të afërt, familjarët shpesh përballen edhe me pasoja ekonomike, veçanërisht kur personi i ndjerë ka qenë burimi kryesor i të ardhurave të familjes.
Në këto rrethana, legjislacioni i Republikës së Kosovës njeh të drejtën e kompensimit të dëmit material dhe jomaterial për personat që plotësojnë kushtet e përcaktuara me ligj.
Megjithatë, jo të gjithë familjarët kanë automatikisht të njëjtat të drejta, ndërsa kompensimi nuk kufizohet vetëm në dhimbjet shpirtërore të shkaktuara nga vdekja e personit të afërt.
Kush mund të kërkojë dëmshpërblim, cilat kategori të dëmit mund të kompensohen dhe si realizohen këto të drejta ndaj kompanisë së sigurimit?
Kush ka të drejtë të kërkojë kompensim në rast të vdekjes nga aksidenti?
Neni 184 i Ligjit Nr. 04/L-077 për Marrëdhëniet e Detyrimeve përcakton personat të cilëve gjykata mund t'u njohë kompensim për dhimbjet shpirtërore të shkaktuara nga vdekja e një personi të afërt.
Sipas kësaj dispozite, në radhë të parë të drejtën për të kërkuar kompensim e kanë:
- Bashkëshorti ose bashkëshortja e personit të ndjerë;
- Fëmijët e personit të ndjerë;
- Prindërit e personit të ndjerë.
Ligji parasheh gjithashtu mundësinë e kompensimit për vëllezërit dhe motrat, nëse ndërmjet tyre dhe personit të ndjerë ka ekzistuar bashkëjetesa e vazhdueshme.
Kjo e drejtë mund t'i njihet edhe partnerit jashtëmartesor, nëse vërtetohet ekzistimi i bashkëjetesës së vazhdueshme me personin e ndjerë.
Prandaj, lidhja familjare, raporti i bashkëjetesës dhe rrethanat konkrete kanë rëndësi për përcaktimin e personave që mund të përfitojnë kompensim.
A kanë të drejtë të gjithë familjarët për kompensim të njëjtë?
Jo. E drejta për të kërkuar kompensim nuk nënkupton se të gjithë familjarëve duhet t'u caktohet e njëjta shumë.
Në rastet kur nga një aksident trafiku ka humbur jetën një person, secili familjar që plotëson kushtet ligjore mund të paraqesë kërkesën e tij për kompensimin e dhimbjeve shpirtërore.
Vlerësimi bëhet duke marrë parasysh pozitën e secilit person, raportin familjar dhe rrethanat e tjera të rëndësishme.
Për shembull, bashkëshortja, fëmijët dhe prindërit e personit të ndjerë mund të kenë kërkesa të veçanta për dëmin jomaterial, të cilat duhet të trajtohen sipas bazës së tyre juridike.
Në këtë aspekt, është e rëndësishme të kuptohet se kompensimi për humbjen e personit të afërt është një e drejtë personale e familjarit që ka pësuar dëmin jomaterial.
Kjo e drejtë dallon nga trashëgimia dhe nga kërkesat eventuale që mund t'i kenë takuar vetë personit të ndjerë.
Kompensimi për dhimbjet shpirtërore pas humbjes së familjarit
Një nga kategoritë kryesore të dëmit në aksidentet me pasoja fatale është kompensimi për dhimbjet shpirtërore të familjarëve.
Nenet 183 dhe 184 të Ligjit për Marrëdhëniet e Detyrimeve përbëjnë bazën kryesore juridike për realizimin e kësaj të drejte.
Qëllimi i kompensimit nuk është përcaktimi i një vlere monetare për jetën e njeriut, pasi humbja e jetës nuk mund të zëvendësohet me para.
Kompensimi përfaqëson një formë të njohur me ligj të shpërblimit për dëmin jomaterial që familjarët kanë pësuar si pasojë e humbjes së personit të afërt.
Gjatë përcaktimit të shumës, gjykata merr parasysh rrethanat e rastit dhe kriteret e përcaktuara me legjislacionin përkatës.
Për këtë arsye, nuk mund të përcaktohet paraprakisht një shumë e vetme që vlen për të gjitha familjet dhe të gjitha rastet e aksidenteve fatale.
A kanë të drejtë fëmijët të kërkojnë kompensim për humbjen e prindit?
Po. Fëmijët përfshihen shprehimisht në kategorinë e personave që mund të kërkojnë kompensim për dhimbjet shpirtërore të shkaktuara nga vdekja e prindit.
Kjo e drejtë nuk është e kufizuar vetëm te fëmijët e mitur.
Megjithatë, nëse personi i ndjerë ka pasur fëmijë të mitur ose fëmijë që kanë qenë financiarisht të varur prej tij, përveç kompensimit të dëmit jomaterial mund të lindë edhe e drejta për kompensimin e humbjes së mbajtjes financiare.
Në këto raste duhet të bëhet dallimi ndërmjet kompensimit për dhimbjet shpirtërore dhe kompensimit për dëmin ekonomik që shkaktohet nga mungesa e përkrahjes financiare të prindit.
Këto janë kategori të ndryshme të dëmit dhe mund të kërkohen në mënyrë të veçantë, kur plotësohen kushtet ligjore.
A mund të kërkohet kompensim për humbjen e mbajtjes financiare?
Po. Kjo është një nga të drejtat më të rëndësishme, e cila jo rrallëherë nuk trajtohet me vëmendjen e duhur gjatë procedurës së kompensimit.
Neni 178 i Ligjit për Marrëdhëniet e Detyrimeve përcakton të drejtën e kompensimit për personat që kanë humbur mbajtjen ose ndihmën financiare si pasojë e vdekjes së personit që i mbante apo i ndihmonte rregullisht.
Në këtë kategori mund të përfshihen bashkëshorti, fëmijët ose persona të tjerë, nëse ekziston baza ligjore dhe provohet raporti përkatës i mbajtjes financiare.
Për shembull, nëse një prind ka qenë i punësuar dhe me të ardhurat e tij ka siguruar jetesën e familjes, vdekja e tij mund të shkaktojë humbje të vazhdueshme ekonomike për personat që kanë qenë të varur nga këto të ardhura.
Në këto raste, ligji parasheh kompensimin përmes rentës në të holla.
Lartësia e rentës përcaktohet duke marrë parasysh rrethanat konkrete dhe mbajtjen ose ndihmën që personi i dëmtuar do të mund ta përfitonte nga i ndjeri, po të kishte mbetur gjallë.
Për përcaktimin e kësaj të drejte mund të jetë e nevojshme administrimi i provave financiare dhe ekspertizës përkatëse.
A kompensohen shpenzimet e varrimit?
Po. Neni 177 i Ligjit për Marrëdhëniet e Detyrimeve parasheh detyrimin për kompensimin e shpenzimeve të zakonshme të varrimit kur vdekja është shkaktuar nga veprimi për të cilin ekziston përgjegjësi juridike.
Kjo do të thotë se personi që ka bartur shpenzimet përkatëse mund të ketë të drejtë të kërkojë rimbursimin e tyre, nëse plotësohen kushtet ligjore.
Shpenzimet duhet të jenë të arsyeshme dhe të lidhura me varrimin, ndërsa gjatë shqyrtimit të kërkesës rëndësi kanë dokumentet dhe provat përkatëse.
Në rastet kur personi i ndjerë ka qenë duke u trajtuar në institucion shëndetësor përpara vdekjes, i njëjti nen parasheh edhe kompensimin e shpenzimeve të nevojshme të mjekimit dhe të humbjeve përkatëse, sipas kushteve ligjore.
Kështu, krahas kompensimit të dhimbjeve shpirtërore, mund të ekzistojnë edhe kërkesa të veçanta për dëmin material.
Kush është përgjegjës për pagesën e dëmshpërblimit?
Në rastet kur aksidenti fatal është shkaktuar nga një automjet i siguruar dhe ekziston përgjegjësia e mbuluar nga sigurimi i detyrueshëm i autopërgjegjësisë, kërkesa për kompensim mund t'i paraqitet drejtpërdrejt kompanisë përgjegjëse të sigurimit.
Kjo e drejtë mbështetet në nenin 25 të Ligjit Nr. 04/L-018 për Sigurimin e Detyrueshëm nga Autopërgjegjësia.
Megjithatë, mbulesa siguruese nuk është e pakufizuar dhe jo çdo rast i vdekjes së një drejtuesi automjeti mbulohet nga polica e tij e autopërgjegjësisë.
Veçanërisht, neni 11 i këtij ligji parasheh përjashtimin e drejtuesit të automjetit që është përgjegjës për aksidentin nga e drejta e kompensimit në bazë të asaj mbulese.
Për këtë arsye, kur humb jetën vetë drejtuesi i automjetit, është e nevojshme të sqarohet përgjegjësia për aksidentin, përfshirja eventuale e drejtuesve të tjerë dhe baza konkrete e sigurimit.
Nëse aksidenti është shkaktuar nga një automjet i pasiguruar ose i paidentifikuar, Ligji për Sigurimin e Detyrueshëm nga Autopërgjegjësia parasheh mekanizma të posaçëm të kompensimit përmes Byrosë Kosovare të Sigurimit, sipas kushteve dhe kufizimeve ligjore.
Çfarë ndodh nëse personi i ndjerë ka pasur një pjesë të përgjegjësisë për aksidentin?
Në procedurat për kompensimin e dëmit, përgjegjësia për aksidentin ka rëndësi të veçantë.
Neni 176 i Ligjit për Marrëdhëniet e Detyrimeve rregullon përgjegjësinë e ndarë në rastet kur personi i dëmtuar ka kontribuar në shkaktimin ose rritjen e dëmit.
Në rrethana të tilla, kompensimi mund të zvogëlohet në përputhje me kontributin e vërtetuar dhe dispozitat e zbatueshme.
Për këtë arsye, në aksidentet me pasoja fatale mund të jetë e nevojshme ekspertiza e komunikacionit rrugor, me qëllim sqarimin e dinamikës së aksidentit dhe të përgjegjësisë së pjesëmarrësve.
Vetëm pretendimi se një person ka qenë pjesërisht përgjegjës nuk është i mjaftueshëm për të përcaktuar përfundimisht shkallën e përgjegjësisë.
A duhet të përfundojë procedura penale para se familjarët të kërkojnë kompensim?
Në aksidentet me pasoja fatale, përveç përgjegjësisë civile, mund të zhvillohet edhe procedurë penale ndaj personit të dyshuar për shkaktimin e aksidentit.
Megjithatë, përgjegjësia penale dhe e drejta civile për kompensimin e dëmit janë çështje juridike që duhet të dallohen.
Ekzistimi i procedurës penale nuk nënkupton se familjarët duhet domosdoshmërisht të presin përfundimin e saj për të ndërmarrë çdo veprim lidhur me kërkesën civile.
Në varësi të rrethanave, ata mund të paraqesin kërkesën për kompensim te siguruesi përgjegjës dhe të ndërmarrin veprimet e tjera të lejuara me ligj.
Megjithatë, zhvillimi i procedurës penale dhe provat e administruara në të mund të kenë rëndësi për shqyrtimin e përgjegjësisë civile.
Për këtë arsye, secili rast duhet të vlerësohet duke marrë parasysh gjendjen e procedurave, provat dhe afatet e zbatueshme.
Cilat dokumente nevojiten për kërkesën e dëmshpërblimit?
Familjarët që kërkojnë kompensim duhet të sigurojnë dokumentacionin përkatës për të vërtetuar aksidentin, vdekjen e personit, lidhjen familjare dhe dëmet e pretenduara.
Në varësi të rastit, dokumentet mund të përfshijnë:
- Raporti policor dhe shkresat e tjera për aksidentin;
- Certifikatën e vdekjes;
- Certifikatat e lindjes dhe të martesës për vërtetimin e lidhjes familjare;
- Dokumentet që vërtetojnë bashkëjetesën, kur ajo është kusht për realizimin e kërkesës;
- Dokumentacionin mjekësor dhe dokumentet e tjera që lidhen me shkakun e vdekjes;
- Faturat dhe dëshmitë e shpenzimeve të varrimit;
- Kontratën e punës, dokumentacionin e pagës dhe provat për të ardhurat e personit të ndjerë;
- Dokumentet për mbajtjen ose ndihmën financiare që personi i ndjerë u ka ofruar familjarëve.
Dokumentacioni konkret varet nga kategoritë e dëmit që kërkohen dhe nga rrethanat e aksidentit.
Sa kohë ka kompania e sigurimit për ta trajtuar kërkesën?
Sipas nenit 26 të Ligjit për Sigurimin e Detyrueshëm nga Autopërgjegjësia, siguruesi është i detyruar që kërkesat për dëmet në persona t'i trajtojë dhe t'u përgjigjet me shkrim palëve të dëmtuara brenda afatit prej 60 ditësh, duke marrë parasysh dispozitat mbi paraqitjen dhe kompletimin e dokumentacionit.
Nëse siguruesi nuk përgjigjet brenda afatit ligjor, personi i dëmtuar ka të drejtë të kërkojë mbrojtje gjyqësore në përputhje me kushtet ligjore.
Po ashtu, kur përgjegjësia pranohet, por ekziston mosmarrëveshje lidhur me lartësinë e kompensimit, familjarët mund ta kundërshtojnë ofertën dhe të kërkojnë shqyrtimin e plotë të dëmeve që pretendojnë.
Është e rëndësishme që, përpara nënshkrimit të një marrëveshjeje përfundimtare, të shqyrtohet nëse janë përfshirë të gjitha kategoritë e dëmit dhe të gjithë personat që kanë kërkesa të veçanta.
A ekziston afat për paraqitjen e kërkesës?
Po. Kërkesat për kompensimin e dëmit i nënshtrohen afateve të parashkrimit të përcaktuara me ligj.
Sipas nenit 357 të Ligjit për Marrëdhëniet e Detyrimeve, afati i përgjithshëm është tri vite nga dita kur personi i dëmtuar ka marrë dijeni për dëmin dhe personin përgjegjës, ndërsa afati objektiv është pesë vite nga shkaktimi i dëmit.
Megjithatë, neni 358 parasheh rregulla të veçanta për dëmin e shkaktuar me vepër penale, kur afati i parashkrimit të ndjekjes penale është më i gjatë.
Zbatimi i këtyre rregullave kërkon vlerësim të veçantë, përfshirë natyrën e kërkesës dhe subjektin ndaj të cilit drejtohet.
Për këtë arsye, familjarët nuk duhet ta shtyjnë pa arsye paraqitjen e kërkesës, veçanërisht në rastet kur procedura penale zgjat për një periudhë të gjatë.
Përfundim
Humbja e një personi të afërt në aksident trafiku, përveç pasojave të rënda emocionale, mund të shkaktojë edhe dëme të konsiderueshme ekonomike për familjarët.
Legjislacioni i Republikës së Kosovës njeh të drejtën për kompensimin e dhimbjeve shpirtërore, shpenzimeve të varrimit dhe humbjes së mbajtjes financiare, kur plotësohen kushtet përkatëse.
Megjithatë, këto kategori të dëmit duhet të trajtohen veçmas dhe të mbështeten në bazën ligjore dhe provat përkatëse.
Për këtë arsye, përpara pranimit të një oferte nga kompania e sigurimit ose lidhjes së një marrëveshjeje përfundimtare, është e rëndësishme të bëhet vlerësim i plotë i të drejtave të secilit familjar.
Shpetim R. Mehmeti & Associates L.L.C., me seli në Prishtinë, ofron këshillim dhe përfaqësim juridik për familjarët e personave që kanë humbur jetën në aksidente trafiku, përfshirë realizimin e kërkesave për kompensim ndaj kompanive të sigurimit dhe përfaqësimin në procedurat gjyqësore.
Për shqyrtimin juridik të rastit tuaj, mund të kontaktoni zyrën tonë:
Shpetim R. Mehmeti & Associates L.L.C.
Prishtinë, Republika e Kosovës
Tel: +383 (0)49 564 694 & +383 (0)44 564 694
E-mail: info@shm-law.com
Web: www.shm-law.com
